ختایی و اسلیمی چیست

نقوش اسلیمی و ختایی

ختایی و اسلیمی چیست

اصل يا قلم «ختايي» دومين اصل از اصول هفتگانه کتاب آرايي ايران است. هنرمندان ايرانی اين اصل را با الهام از نقشمايه های چينی بر روی ظروف چينی، به کار گرفته. آن را متحول کردند و با ذوق و سليقه تزيينی کتاب آرايي ايران تطبيق دادند.

در پيش ازسده هفتم هجری از حضور نقاشان و ظروف چينی اشاراتی شده است ولی ازنقشمايه ختايي چندان يادی نشده. به نظرمیرسد با ورود مغولان به سرزمين ايران، نقشمايه «ختايي» روی ظروف چينی برای هنرمندان ايرانی شناخته شده است.

نقشمايه ختايي از سه نقش گل خشخاش ، گل عناب و گل نيلوفر تشکيل شده بود.

هنرمندان ايرانی پس از آشنايي با اين نقشمايه، آن را اصل دوم کتاب آرايي ايران قرار داده و در آن تغييراتی به وجود آوردند و نقشمايه ها و آرايه های مختلف از آن ساختند. آن ها گل های ختايي را به زيباترين وجه در حواشی نگاره ها و روی جلدها و حتی بعدها روی پارچه ها و قالی ها و اشياء چوبی و فلزی و غيره به کار بردند.

نقشمايه ختايي در ايران همگام با وجوه گوناگون فرهنگی آن اشکال مختلفی به خود گرفت و با نقوش گل های پيش از اسلام در هم آميخت و گاه حالت انتزاعی زيبايي پيدا کرد.

اصل يا قلم «ختايي» از دوره شاه عباس اول به بعد با عنوان گل های شاه عباسی بر روی رسانه های مختلف هنری از جمله قالیبافی به کار رفت.

نمونه گل ختایی

آموزش نقوش سنتی(ختایی- اسلیمی) کلیک نمایید

سرزمین ختای

ختاي، ولايتي وسيع و دربردارنده شهرهاي بزرگ و قديمي بوده که از طرف جنوب به چين و تنگتاش و از حاشيه مغرب به ترکستان و مغولستان و ازجهت شمال به کيماک وصل مي شده و پادشاه ختاي استقلال داشته و تا تاتارستان و مغولستان و ترکستان در حکم او بوده است
و شهر خانباليغ از بناهاي قوبلاي قاآن دارالملک ختاي محسوب مي شده است.

در متون ادبي و تاريخي ايران بارها از ختاي و ختن و عناصر مربوط به آن سخن رفته است،
ولي اين که نقوش ختايي و يا چيني دومين اصل از اصول هفتگانه نقاشي را به خود اختصاص داده، ظاهراً مي بايد از سده هفتم هجري به بعد بوده باشد.

اين که ارتباط ايران با چين حتي به سده هاي پيش از اسلام مي رسد و در دوره اسلامي هم همواره اين ارتباط به ويژه در قلمرو تجارت محفوظ بوده. مهم ترين نتيجه اين داد و ستد ورود نقشمايه هاي چيني از طريق منسوجات ابريشمي (ديباي چيني) و چيني فغفوري با نقوش گل و مرغ و غيره به ايران بوده است که هنرمندان را وا مي دارد به اين که از اين نقشمايه ها با ذوق و سليقه ايراني بر روي آثار هنري بهره بگيرند و چون اين نقشمايه ها و نقوش به هرحال، منشأ در چين و يا ختاي داشته، نام ختايي يا چيني به آن ها اطلاق مي شود.

با تشکيل امپراتوري مغولان، دو سرزمين ايران و چين بيش تر به هم نزديک شده و تعامل
هنري بيشتري پيدا کردند و کاربرد نقوش چيني با ختايي به ويژه گل و بته و مرغ از اين زمان ابعاد وسيع تري يافت. به تدريج به شکل گيري اصل ختايي در کتاب آرايي ايران انجاميد.

بعضي از نويسندگان حتي شکل گيري اصل ختايي را در نقوش ايران به گذشته برده و به آن ابعاد مذهبي داده اند و ايجاد اسليمي را در مقابل آن از ابتکارات حضرت علي (ع) قلمداد مي کنند.

طرح های آماده رنگ آمیزی نقوش ختایی و اسلیمی کلیک نمایید.

مقاله مرتبط: طراحی نقوش سنتی

نقش ختايي در آثار هنري

نقش ختايي در بيش تر آثار هنري اعم از کتاب آرايي، کاشيکاري، حجاري، منبت کار، قاليبافي، پارچه بافي و فلزکاري و آثار لاکي و ظروف سفالي و غيره جلوه پيدا کرده است .
در بعضي از نقوش ختايي، گل عناب به خوبي قابل تشخيص است. طرح دايره وار گل عناب و خود آن و پيچ
و خم خطوط شکسته تاج آن و شعله ساني گلبرگ هاي آن و از اين ها گذشته تقدس آن در انديشه مذهبي پيش از اسلام ايران، باعث شد تا هنرمندان ايران در کنار گل هاي ختايي به گل انار که شبيه گل عناب است و خود آن نيز توجه کنند و از نقشمايه آن در آرايه هاي خويش بهره جويند.

در اين مقام به بعضي از بازمانده هاي نقش ختايي در آثار هنري ايران مي پردازيم و بحث مان را از بعضي آثار باقي مانده چين شروع مي کنيم .

بشقاب با نقش ختایی سلسله مینگ

ازسلسله مينگ در حدودسال هاي٣٥-١٤٠٣ ميلادي بشقابي باقيمانده که در دايره مياني آرايه آندو گل ختايي همراه بابوته وگلهاي ريزنقش جلوه يافته است. اين بشقاب امروزه در موزه بريتانياي لندن نگهداري ميشود. 
بشقاب ديگري از سده چهارم ميلادي (هشتم هجري) در دست است؛ که در دايره مياني (پس از دايره لبه) آن گل هاي ختايي با شاخ و برگ هاي گسترده نقش خورده است.

جالب تر از اين ها يک سيني لاکي بازمانده از سلسله سونگ جنوبي (١٢٧٩-١١٢٧ ميلادي) چين است؛ که بانقوش گلهاي ختايي و سيمرغ تزيين يافته ونقوش گل ها و سيمرغ ها در هم تافته شده است.

از سال ٦٨٩ هجري نسخه اي از کتاب جهان گشاي جويني با کتابت رشيد خوافي در دست است؛ که سر لوح دو برگي دارد و در برگ سمت چپ آن تصوير علاءالدين محمد جويني به حالت نشسته در مقابل پيکره اي مغولي ديده مي شود.

منبع مقاله یعقوب آژند در دانشگاه تهران

pdf آموزش گام به گام نقوش سنتی(ختایی- اسلیمی) کلیک نمایید

•  انجام مقاله و پایان نامه کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته هنر(کلیه گرایش‌ها)

• تماس سریع با ما از راه واتساپ

آموزش نقوش سنتی(ختایی- اسلیمی) کلیک نمایید

انجام پروژه های دانشجویی رشته هنر(کلیه گرایش ها) کلیک نمایید.